Skolioza idiopatyczna jest wielopłaszczyznowym zniekształceniem kręgosłupa i związanymi z tym zniekształceniami poszczególnych części narządu ruchu, klatki piersiowej oraz narządów wewnętrznych[1]. Jest jedną z większych, nadal nierozwiązanych zagadek współczesnej ortopedii i rehabilitacji. Nie umiemy podać jej pierwotnych przyczyn co powoduje, że nie umiemy prowadzić skutecznej profilaktyki. Nie umiemy jej zapobiegać, nie umiemy jej diagnozować na wczesnym, prodromalnym etapie. Skolioza staje się dostrzegalna dla nas, gdy zmiany topograficzne, przestrzenne przesunięcia struktur kostno-więzadłowo-mięśniowych stają się uchwytne okiem obserwatora. Nadal do niezbyt częstych należą sytuacje w których prawidłowo postawione rozpoznanie skoliozy, najczęściej w trakcie badania radiologicznego klatki piersiowej, wyprzedza jej obraz zaburzający postawę ciała i widoczny w ocenie wzrokowej. Gdy już postawiono prawidłowa diagnozę, medycyna współczesna proponuje dwa główne kierunki oddziaływań, pierwszy związany z postępowaniem zachowawczym, co nie jest zbyt adekwatną nazwą bo nie chodzi w nim o zachowanie istniejącego stanu ale o jego zmianę – kierunek polegający na zestawach ćwiczeń fizjoterapeutycznych. Ten kierunek oddziaływań jest często wzbogacany o specyficzne ortezy – gorsety o konstrukcji sztywnej i półsztywnej. Do najbardziej znanych należą gorsety typu Chêneau, Lyon i model który nie jest już w powszechnym użyciu – Milwaukee. Każdy z nich i inne tu nie wymienione, opierają się na założeniu, iż odpowiednio kierunkowana presja przez tkanki miękkie wraz z podtrzymaniem, mających tendencje do zmiany położenia struktur kręgosłupa, wykorzystująca nieelastyczny materiał skorupy gorsetu zapobiegnie progresji schorzenia. To założenie, niekwestionowane w praktyce klinicznej zawiera niestety znaczące ograniczenia. Po pierwsze powoduje negatywną stygmatyzację dziecka, jest niewygodne w stosowaniu, znacząco ogranicza program rozwoju motoryki prowadząc często do zmian zanikowych w mięśniach. Nie bez znaczenia jest też pojawiająca się dysproporcja pomiędzy gorsetem a rosnącym organizmem dziecka. Gorset przyznawany raz na trzy lata nie uwzględnia akceleracji wzrostu dziecka przestając spełniać swoją rolę bo po prostu nie jest noszony. Po drugie, a może przede wszystkim zakłada poprawę możliwości motorycznych poprzez ich czasowe ograniczenie, co wydaje się być sprzecznością z natury. Drugim głównym kierunkiem oddziaływań jest postępowanie operacyjne radykalnie zmieniające strukturę i funkcje motoryczne kręgosłupa i struktur z nim związanych. Stosowany jest jako rozwiązanie radykalne, końcowe. Niezależnie od proponowanej techniki operacyjnej zawsze wiąże się z trwałym wyłączeniem z ruchu segmentów kręgosłupa poprzez ich korekcyjne ustawienie i usztywnienie wywołując trwałą i nieodwracalną spondylodezę. Tu w sposób szczególny obserwować można wybór mniejszego zła. Kosztem poprawy warunków przestrzennych w obrębie klatki piersiowej i związanej z tym poprawy warunków oddechowych, krążeniowych i kosmetycznych uzyskuje się trwałe unieruchomienie segmentów kręgosłupa. Należy pamiętać, że kręgosłup zawiera - jako jeden narząd – najwięcej struktur stawowych w całym organizmie człowieka realizując tym samym niezwykle złożone funkcje biomechaniczne. Ograniczenie jego ruchomości zawsze będzie wyborem mniejszego zła, ale zła i stanowi swego rodzaju porażkę terapeutyczną, w której przyznajemy, że rozwój choroby był silniejszy od naszych oddziaływań terapeutycznych. Współczesna medycyna postanowiła odnaleźć trzeci kierunek postępowania. Jest on bardziej zbliżony do przedstawionego tu poprzednio kierunku zachowawczego - postępowania fizjoterapeutycznego. Jego novum polega na zastosowaniu ortezy elastycznej, dynamicznej. Zasada jej oddziaływania jest podobna do przedstawionej zasady gorsetów sztywnych - poprzez presję wywoływaną przez tkanki miękkie obejmowane na ciele pacjenta taśmami elastycznymi zmienia się wektory sił działające na struktury kręgosłupa. Dążąc do podtrzymania łuku skrzywienia i zmniejszenia wielkości jego wychylenia od linii fizjologicznej – działanie kontralateralizujące oraz zmieniając układ sił poprzez różnicowane wielkości i zwroty wektorów sił osiągać działanie derotujące czyli zmieniające ustawienie przestrzenne kręgów w stosunku do osi głównej ciała. Zasada oddziaływania gorsetów dynamicznych opiera się na założeniu dynamicznej kompensacji patologicznego działania układu mięśniowo-szkieletowego poprzez stosowanie taśm elastycznych z regulowanymi punktami przyczepu. Taśmy elastyczne – ich napięcie i ich przebieg zależny od warunków klinicznych – różnych – dla każdego przypadku skoliozy są tu elementami terapeutycznymi. Ortezy dynamiczne Compacore w stopniu znacznym eliminują niedogodności związane ze stosowaniem gorsetów o konstrukcji sztywnej. Nie są widoczne pod ubraniem co powoduje brak stygmatyzacji dziecka w jego środowisku a jednocześnie przyczynia się do zwiększenia chęci użytkowania gorsetu. Orteza „rośnie” razem z dzieckiem poprzez możliwość dostosowywania długości pasów i wielkości pozostałych elementów do wzrostu i potrzeb klinicznych co powoduje, że jest chętniej użytkowana. Compacore jest elastyczną ortezą nie zaburzającą rozwoju psychoruchowego umożliwiającą prawie nieskrępowaną motorykę ciała. Do podstawowych jej zalet należy możliwość indywidualizacji budowy oretzy zależną od potrzeb klinicznych i obrazu klinicznego prezentowanego przez dziecko w trakcie procesu terapeutycznego. W przeciwieństwie do innych rozwiązań – gorsetów sztywnych, ortezy dynamiczne umożliwiają natychmiastowe dostosowanie się do zmieniających się warunków klinicznych związanych z postępami terapeutycznymi, nie ograniczając ich poprzez odwzorowywanie stanu, który miał miejsce w przeszłości, gdy konstruowano pierwotny gorset dla danego pacjenta. Należy jednakże zaznaczyć, iż ortezy dynamiczne wspomagają program fizjoterapeutyczny i same takim programem są wspomagane. Dopiero wypadkowa użytkowania ortezy i stosowania zalecanych ćwiczeń ruchowych pozwala maksymalizować efekty terapeutyczne. Przyjęte założenia cyklicznych wizyt u lekarza prowadzącego powodują, że stosowanie ortezy dynamicznej jest w pełni bezpieczne i efektywne klinicznie. Z swej istoty ortezy dynamiczne Compacore zalecane powinny być już na jak najwcześniejszym etapie rozwoju skoliozy. Musimy pamiętać, że czas nie jest tu naszym sprzymierzeńcem. Późne rozpoczęcie terapii, późne zdiagnozowanie zaburzenia ogranicza nasze możliwości sanacyjne. Pamiętajmy, że ze skoliozy się nie wyrasta a skolioza sama nie ustępuje mając stałą tendencję do progresji czyli postępu. Ten, często w pierwszej fazie, bagatelizowany problem kliniczny niesie za sobą wielorakie, ogólnoustrojowe i trwałe negatywne skutki zdrowotne, a każde działanie, nawet tylko spowalniające jego postęp jest szansą na zdrowe życie, jest szansą na całe życie. Reasumując ortezy dynamiczne do których należy gorset Compacore są przykładem rozwoju myśli medycznej uwzględniającej założenia programu funkcjonalnego naszego ciała, nie zaburzającej indywidualnego rozwoju, możliwej do zastosowania w większości stanów klinicznych ze szczególnym wskazaniem na etapy początkowe choroby. Propagowanie tego kierunku postępowania jest ze wszech miar zasadne, gdyż zawsze lepiej zapobiegać niż leczyć, lepiej działać niż czekać, lepiej myśleć niż ...

R. Tomasz Perner
Cezary R. Lipiński

[1] Kwolek A.(red.):Rehabilitacja medyczna, Urban&Partner, Wrocław 2003, t. II, s. 193.